مرتضى مطهرى
544
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
بشرى است و اگر كسى احيانا در بحثهاى علمى در مقام انكار آن بر آيد در مقام عمل به حسب فطرت سادهء خويش از آن پيروى مىكند و همان طورى كه در متن بيان شده : « اگر به درى بسته فشار آورديم و باز نشد بر مىگرديم و از گوشه و كنار به جستجو مىپردازيم يعنى مىخواهيم بفهميم چه كم و كاستى در علت باز شدن در پيدا شده كه در باز نمىشود . چه ، اگر چنين كم و كاستى موجود نبود فشار دست با بقيهء شرايط حتما ( بالضروره ) در را باز مىكرد ، و همچنين . . . پس ناچار علّت تامّهء هر معلول به معلول خود « ضرورت » مىداده و معلول وى در دنبال ضرورت به وجود مىآمده » . اين قانون را كه علت ضرورت دهنده به معلول است و معلول تا وجوب و ضرورت پيدا نكند وجود پيدا نمىكند « قانون جبر علّى و معلولى » مىخوانيم . اين قانون را قاطبهء حكما قبول دارند و مخالفين اين قانون دو دسته هستند : يك دسته كسانى كه به نوعى قائل به صدفه و اتفاق مىباشند و خود قانون علّيت و معلوليت را منكرند . طرفدار اين نظريه چه در قديم و چه در جديد بسيار كم است . اخيرا گروهى از علماى فيزيك در اثر يك قسمت مطالعاتى كه در عالم ذرات نمودهاند و آزمايشهايى به عمل آوردهاند به نتايجى رسيدهاند كه از آن نتايج ، نفى جبر علّى و معلولى را استنباط نمودهاند ، ولى حقيقت اين است كه اصل جبر علّى و معلولى ، خارج از حوزهء فيزيك است ، نه با اصول فيزيكى اثبات شدنى است و نه ابطال شدنى . معمولًا استنباطاتى كه از طرف علماى فيزيك در اين زمينهها مىشود يك نوع استنباطات نظرى و تعقلى است و چون اين استنباطات نظرى طبق اصول منطقى صورت نمىگيرد ارزشى ندارد و رابطهء صحيح و معقولى بين آزمايشهاى محقق علمى و اين استنباطات نظرى وجود ندارد و ما در مقالهء 9 يا مقالهء 10 در اطراف اين موضوع مفصلا بحث خواهيم كرد . دستهء ديگر كه منكر قانون جبر علّى و معلولى مىباشند گروهى از متكلمين مىباشند . اين گروه قانون عليت و معلوليت را انكار ندارند ولى اصل جبر علّى و معلولى را منكرند . اين گروه از متكلمين به جاى قانون جبر علّى و معلولى به قانون ديگرى به نام « قانون اولويّت » قائلند و بيانهاى مخصوصى براى اثبات مدعاى خويش دارند و حكما و محققين متكلمين پاسخهاى مفيد و قانع كنندهاى به آنان دادهاند و چون بيان اين گروه حاوى مطلب مهمى نيست ما از شرح آن و شرح پاسخهايى كه به آن داده شده صرف نظر مىكنيم .